|
Даьлыг Гарабаь ятрафында йаранмыш конфликт дярин тарихи кюкляря маликдир. Онун идеолоъи ясаслары XIX ясрдя гядимдя «Аралыг дянизиндян Хязярядяк олан яразидя Бюйцк Ермянистан» дювлятинин вар олмасы барядя сярсям идейаны иряли сцрмцш ермяни тарихчиляри тяряфиндян гойулмушдур. Бу идейалар хцсусиля ермяни килсяси тяряфиндян аловландырылыб.
1905 вя 1918-жи иллярдя ермяниляр Гарабаь яразисиндя мцщарибя аловуну йандырараг тарихи Азярбайжан яразилярини яля кечирмишляр. 1918-жи ил мартын 31-дя ермяни щярби бирликляри Бакы, Шамахы вя Губада он минлярля азярбайжанлыны гятля йетирмишляр.
1918-жи илдя Азярбайжан Демократик Жцмщуриййятинин йарадылмасы мцвяггяти олараг ермянилярин Гарабаьа олан иддиасыны дайандырды.
Совет заманындакы щадисяляр она эятириб чыхарды ки, тарихи Азярбайжан торпаглары Ермянистана верилди вя Азярбайжан торпаглары цзяриндя ермянилярин илк мцстягил дювляти гурулду. Азярбайжан яразисиндя сцни шякилдя Даьлыг Гарабаь вилайяти йарадылды. Сталин тяряфиндян азярбайжанлыларын Ермянистандан депортасийасы 1953-жц илядяк давам едир. Гаты миллятчи вя дашнак олан Анастас Микойанын ССРИ рящбярлийиндяки сийасяти, ГРМВ-ин Ермянистана табе олунмасына, вилайятин етник тяркибинин дяйишмясиня, Азярбайжанын инзибати сярщядляринин Ермянистанын лещиня дяйишмясиня йюнялмишди.
1985-жи ил Азярбайжана йюнялян ермяни тяжавцзцнцн йени мярщялясинин башланьыжы олду.
ССРИ-дя М.С.Горбачовун щакимиййятя эялмяси, XX ясрин 80-жи илляринин орталарында ССРИ-дя башлайан вя «йенидянгурма» адланан сийаси вя игтисади ислащатларын башланмасы юлкяни фялакятли нятижялярля цзляшдирди, бунларын ян тящлцкялиси ися ССРИ-дяки миллятлярарасы мцнагишяляр иди.
Совет Иттифагы рящбяри М.С.Горбачовун вя онун ятрафындакыларын ермянипяряст сийасяти о йеря эятириб чыхарды ки, Гарабаьдакы атяшин шиддяти ССРИ-нин диэяр республикаларына сычрады вя бу, бир заманлар гцдрятли гурулушун даьылмасынын башланьыжы олду.
Ермянистан ялверишли сийаси вязиййятдян истифадя едяряк юз стратеъи мцттяфиги олан Русийанын щярби-сийаси йардымына архаланараг гыса заман ярзиндя Ермянистанда етник тямизлямя апарыб орадан бцтцн азярбайжанлы ящалини говуб чыхарды. Азярбайжанлы ящалинин юз дядя-баба йурдларындан говулмасы, кцтляви гятлляр, ишкянжяляр вя даьынтыларла мцшайият олунурду. Етник тямизлямя 1989-жу илдя 220.000 азярбайжанлынын говулмасы иля баша чатды. Бу вящши аксийаларын нятижясиндя мин няфярдян артыг инсан щялак олду вя онларын чохуну гожалар, гадынлар вя ушаглар тяшкил едирди. Вятяндашларын ямлаклары талан олунмуш вя мящв едилмишди.
Ермянистанда бир азярбайъанлы галмадыгдан сонра сыра Гарабаьа эялди. Орада 70-ъи иллярин яввялляриндян, демяк олар ки, легал олараг гаршыларына тарихи Азярбайъан торпагларынын Ермянистанын хейриня гопарылмасыны мягсяд гойан миллятчи «Крунк», «Гарабаь» тяшкилатлары фяалиййят эюстярирди.
Москва вя Йеряван тяряфиндян Ханкяндиндя тяшкил олунан сийаси вя игтисади ислащатлар тяляб едян митинг вя тятилляр гыса заманда «ДГМВ халгына» Азярбайъандан мцстягиллик тяляб едян вя «чох язабкеш тарихи вятян олан Ермянистанла» бирляшмяйя йюнялян шцарларла чыхыш едян, йцксяк сявиййядя тяшкил олунмуш сийаси щяряката дюндц. Вилайятин Азярбайъанын тяркибиндян чыхмасына даир ДГМВ депутатларынын гярары онунла нятиъялянди ки, Москванын вя дцнйа иътимаиййятинин эюзц юнцндя азярбайъанлы ящали ДГМВ-дян говулмаьа башлады.
1989-ъу ил декабрын 1-дя Ермянистан Али Совети ДГМВ-ин Ермянистана бирляшдирилмяси барядя гейри-гануни гярар гябул етди.
Мцнагишя нятиъясиндя Ермянистан вя Даьлыг Гарабаьла дямирйолу вя автомобил ялагяси кясилди. Даьлыг Гарабаьда азярбайъанлыларын мяскунлашдыьы йашайыш мянтягяляри тяърид олунмуш вязиййятя эялди вя онларла ялагя йалныз вертолйотлар васитясиля щяйата кечирилирди. 1989-ъу илдян гатарлара мцтямади олараг атяш ачылдыьына эюря Нахчыванла дямир йолу ялагяси кясилди вя нятиъядя мухтар республика бу эцнядяк давам едян блокада вязиййятиня алынды.
Москва тяряфиндян тяйин олунмуш Азярбайъан рящбярлийи милли мараглары эюрмязлийя вурур, мяркязин бцтцн эюстяришлярини кор-кораня йериня йетирир вя республика ящалиси тяряфиндян етибар эюрмцрдц. Азярбайъан рящбярлийинин ъинайяткаръасына фяалиййятсизлийи она эятириб чыхарды ки, ДГМВ-дян он минлярля азярбайъанлы депортасийа олунду вя онлар юз юлкяляриндя гачгын вязиййятиня дцшяряк, Ермянистан гачгынларынын сыраларыны долдурдулар. Даьлыг Гарабаьда галан ящали ися ермяни щярби бирляшмяляри тяряфиндян тяърид олунмушду.
Бцтцн Ермянистан-Азярбайъан сярщяди бойунъа аьыр вязиййят йаранмышды. Ермяни силащлы бирляшмяляри дурмадан динъ азярбайъанлы кяндлярини эцллябярана тутур, онларла азярбайъанлы йашайыш мянтягясини йандырырлар.
Щадисялярин беля эедиши Азярбайъанда эениш кцтляви етираз щярякатларына эятириб чыхарды. Бакыда чохмилйонлу митингляр башлайыр, ермянилярин сепаратчы щярякятляриня сон гойулмасына вя бцтцн васитялярдян истифадя едяряк юлкянин ярази бцтювлцйцнцн, конститусийа гайдаларынын бярпа едилмяси тяляб олунурду. Республиканын о заманкы рящбярлийи, халг щярякатындан ещтийат едяряк Азярбайъандакы халг-азадлыг щярякатыны боьмаг цчцн Москва иля бирэя ямялиййат щазырлады. 1990-ъы ил йанварын 20-дя совет щярби зирещли техникасы хябярдарлыг етмядян вя фювгяладя вязиййят елан олунмадан Бакы шящяриня дахил олду. Нятиъядя араларында гоъалар, ушаглар, тяъили йардым щякимляри олан 150 динъ вятяндаш гятля йетирилмиш, 700-дян чоху йараланмыш, йцзлярля инсан иткин дцшмцшдцр.
Азярбайъан халгынын халг-азадлыг щярякатына шиддятли зярбя ендирилмишди. Республика рящбярлийи халгын гязябиндян вя интигамындан горхараг Москвайа гачмышды. Азярбайъан халгы Гарабаь проблеминин бцтцн щярякятляри иля кимин тяряфиндя олдуьуну яйани шякилдя нцмайиш етдирян Москва тяряфиндян ядалятли шякилдя низамланмасына вя щяллиня инамыны итирмишди.
1992-ъи ил февралын 25-26-да ермяни силащлы бирляшмяляри Ханкяндиндя йерляшян 366-ъы Русийа алайы иля бирликдя Хоъалы шящяриня щцъум тяшкил етдиляр. Нятиъядя динъ азярбайъанлы ящалисиня гаршы вящшиъясиня сойгырым акты щяйата кечирилир, 613 няфяр динъ сакин гятля йетирилир, 487-си йараланыр, 1275 няфяр ися ясир алыныр. Йцзлярля инсан иткин дцшцр. Ермяни ясирлийиндян гайыданлар дцнйа иътимаиййятиня ермяни гясбкарларынын вящшиликляриндян данышыр, ясирлярин сахланма шяраитини фашист дцшярэяляриндяки шяраитя бянзядирдиляр.
1992-ъи ил мартын 2-дя Азярбайъан Бирляшмиш Миллятляр Тяшкилатына цзв гябул олунур.
1992-ъи ил мартын 11-дя Авропа Шурасынын Назирляр Комитяси Даьлыг Гарабаьдакы динъ азярбайъанлы ящалисиня гаршы тюрядилян зоракылыьы иттищам едян бяйанатла чыхыш едир.
1992-ъи ил бцтцнлцкля арамсыз щярби тоггушмалар шяраитиндя кечир. Азярбайъан чох чятинликля ермяни тяъавцзцнц дяф едирди. Ермянистан чох ачыг шякилдя Русийадан щярби дястяк алыр, Азярбайъана гаршы щярби ямялиййатларда Русийанын низами щярби щиссяляри, авиасийасы, танк бирликляри иштирак едирди. Артыг 1992-ъи илин сонунда Зянэилан районунун 8 кянди ермяниляр тяряфиндян ишьала мяруз галды.
1993-ъц ил апрелин 3-дя ермяни силащлы бирляшмяляри Кялбяъяр районуну ишьал етдиляр. Апрелин 6-да БМТ Тящлцкясизлик Шурасынын сядри Азярбайъанын Кялбяъяр районунун ермяни силащлы бирляшмяляри тяряфиндян ишьалыны иттищам едяряк бу яразилярин дярщал азад едилмясини вя ордунун орадан чыхарылмасыны тяляб едян бяйанатла чыхыш етди.
Ийулун 23-дя ермяниляр Азярбайъанын Аьдам районуну, августун 23-26-да Физули вя Ъябрайыл, августун 31-дя Губадлы районуну яля кечирдиляр. Нойабрын 28-и иля декабрын 1-и арасында ися Щорадиз гясябяси вя Зянэилан району ермяни силащлы бирляшмяляри тяряфиндян гясб олунду.
БМТ Тящлцкясизлик Шурасы 822-ъи (30.04.1993), 853-ъц (29.07.1993), 874-ъц (14.10.1993) вя 884-ъц (11.11.1993) гятнамяляри гябул едир вя Ермянистандан бу гятнамялярин гярарларына табе олараг гейд-шяртсиз бцтцн щярби бирликлярини ишьал едилмиш Азярбайъан торпагларындан чыхармасыны тяляб едир. Лакин БМТ Тящлцкясизлик Шурасынын бцтцн бу гятнамяляриня бахмайараг, Ермянистан яввялкитяк Азярбайъан яразилярини ишьал алтында сахлайыр вя гясб олунмуш торпаглары фяал шякилдя мяскунлашдырыр, бунунла да бейнялхалг иътимаиййятин ирадясиня мящял гоймур.
АТЯТ-ин Назирляр Шурасы 1992-ъи илин мартында Щелсинкидя мцнагишянин динъ йолла низамланмасы цзря данышыглар цчцн формат шяклиндя Минск групунун йаранмасына разылыг верди. Ермянистан, Азярбайъан, Беларусийа, сабиг Чехословакийа Федератив Республикасы, Франса, Алманийа, Италийа, Русийа Федерасийасы, Исвеч, Тцркийя вя Америка Бирляшмиш Штатлары о вахт бу конфрансда иштирак етмяйя разы олдулар.
Цмуммилли лидер Щейдяр Ялийевин Азярбайъанда щакимиййятя эялмяси иля республикада иътимаи-сийаси шяраит сабитляшди, йени щярби бирляшмяляр йаранмаьа, щярби гуруъулуг дювлят сийасятинин приоритетини тяшкил етмяйя башлады. Гыса заманда уьурлу щярби ямялиййатлар кечирилди, нятиъядя Физули вя Аьдам районларынын бир щиссяси азад олунду, ермяни силащлы бирляшмяляри ъанлы гцввядя вя щярби техникада бюйцк иткиляря мяруз гойулду.
Халг тяряфиндян президент олараг сечилмиш Щейдяр Ялийевин Азярбайъанын сийаси вя щярби бющрандан чыхарылмасы цчцн эюстярдийи сяйляр вя йорулмадан чалышмалары щисс едиляъяк нятиъяляря эятириб чыхарды. Йени сийаси дцшцнъя, йени вя динамик нефт стратеэийасы, милли ордунун эцъляндирилмяси, эцълц тяблиьат кампанийасы дцнйа иътимаиййятинин фикринин Азярбайъанын лещиня дяйишмясиня сябяб олду, рийакар ермяни тяблиьатына эцълц зярбя ендирилди.
Бцтцн бу амилляр щямчинин БМТ-нин вя Авропанын бейнялхалг гурумларынын сяйляри 1994-ъц ил майын 10-да Бишкек протоколунун имзаланмасына эятириб чыхарды, бундан сонра 12 май тарихиндян етибарян бцтцн ъябщя бойу атяшкяс гцввяйя минди.
1997-ъи илин йанварындан АТЯТ-ин Минск групу данышыглар цчцн АБШ, Франса вя Русийадан ибарят цч щямсядрдян тяшкил олунмуш йени формат йаратды. Минск групу мцнагишянин динъ йолла низамланмасы цзря тяклифляри ишляйиб щазырламалы иди.
Ермяни тяъавцзц нятиъясиндя Азярбайъан яразисинин 20 фаизини итирди. Бу тяъавцз нятиъясиндя 20.000-я йахын инсан щялак олду, 50.000 няфяр йараланды вя ялил галды, милйондан артыг инсан юз торпаьындан мящрум олду, мяъбури кючкцн вязиййятиня дцшдц, 5000 инсан иткин дцшдц. Бундан башга, мцщарибя вя яразилярин ишьалы нятиъясиндя Азярбайъан бюйцк мигдарда сосиал-игтисади зяряря мяруз галды. Бирбаша вя долайы иткилярин цмуми мигдары 56 милйард АБШ доллары тяшкил етди.
Азярбайъан Республикасынын яразиляринин ишьалы нятиъясиндя ермяни силащлы гцввяляри 1421 сайда мядяниййят евини вя клубу, 8 район, 32 шящяр, 10 ушаг вя 683 кянд китабханасыны, 6 мядяниййят вя истиращят паркыны, 47 ушаг мусиги мяктябини, 3 театры, 3 галерейаны, 464 тарихи абидяни, 40.000 ядядя йахын тарихи експонаты вя 4.6 милйон китабы мящв етмиш вя даьытмышлар.
Ермяни тяъавцзкарлары тяряфиндян гарят олунмуш 22 музейдян 40.000 ядяд гиймятли яшйа вя експонат апарылмышдыр. Гарят олунмуш вя даьыдылмыш музейляр арасында уникал тарихи експонатлары, гызыл вя эцмцш яшйалары, надир гиймятли дашлары, халчалары вя диэяр тятбиги вя ял ишляри характери дашыйан яшйалары иля сечилян Кялбяъяр тарих-дийаршцнаслыг музейи, Шуша шящяринин тарих музейи, Аьдам шящяриндяки чюряк музейи, щямчинин Зянэилан районундакы даш абидяляр музейи вардыр. Аьдам, Лачын, Физули, Шуша, Губадлы, Ъябрайыл вя диэяр районларда 20 ядяд мцасир типли мядяниййят сарайы мящв едилмишдир.
Бу мялуматлар дцнйа иътимаиййятиня ермяни тяъавцзкарларынын вандализми вя даьыдыъылыьыны айдын шякилдя тясяввцр етмяк цчцн верилмишдир.
Бу эцн республика президенти Илщам Ялийев Азярбайъанын цмуммилли лидери Щейдяр Ялийев тяряфиндян гойулмуш принсипляри, онун мцдрик вя еффектив дахили вя хариъи сийасятини ялдя рящбяр тутараг Азярбайъан торпагларынын азад олунмасы йюнцндя сийасят курсуну апарыр. Азярбайъанын 2001-ъи илин йанварында Авропа Шурасына дахил оларкян Даьлыг Гарабаь ятрафындакы мцнагишянин низамланмасынын йалныз динъ йолларындан истифадя етмяк цзря ющдяликляр эютцрмясиня бахмайараг, АТЯТ-ин Минск групу чярчивясиндя эедян данышыгларда щиссолунаъаг нятиъяляр ялдя едилмяся, Азярбайъан ермяниляр тяряфиндян ишьал олунмуш торпагларынын щярби йолла азад олунмасы щцгугуну сахламышдыр.
Илщам Ялийевин уьурлу хариъи сийасяти она эятириб чыхарды ки, 2005-ъи илдя Страсбургда АШПА-нын гыш сессийасы чярчивясиндя британийалы парламент цзвц Девид Аткинсонун Даьлыг Гарабаь цзря мярузяси динлянмиш вя онун ясасында бяйаннамя гябул едилмишдир. Бяйаннамядя ашаьыдакылар гейд олунмушдур: «Щярби ямялиййатларын башланмасындан 10 илдян артыг кечмясиня бахмайараг, Даьлыг Гарабаь мцнагишяси щялл олунмамыш галыр. Йцз минляръя инсан щяля дя йерини дяйишмякдя вя дюзцлмяз шяраитдя щяйат сцрмякдядир. Азярбайъанын яразисинин бюйцк гисми ермяни гцввяляринин ишьалы алтында галмагдадыр. Сепаратчы гцввяляр щяля дя Даьлыг Гарабаь яразисини нязарятдя сахламагдадыр.
Парламент ассамблейасы тякрар едир ки, АШ-а цзв олан юлкянин хариъи яразини ишьал етмяси щямин юлкянин Авропа Шурасынын цзвц кими юз цзяриня эютцрдцйц ющдяликляри ъидди шякилдя позмасына дялалят едир вя тясдиг едир ки, мцнагишя реэионундан йерини дяйишмиш инсанлар тохунулмаз вя ляйагятли шякилдя йенидян юз евляриня дюнмяк щцгугуна маликдирляр. Ассамблейа щямчинин мцнагишянин динъ йолла щялли цзря АТЯТ чярчивясиндя Минск просесини дястякляйир вя Ермянистан иля Азярбайъаны разылашма йолуна дявят едирди.
Азярбайъан халгы торпагларынын итирилмяси иля барышмады. Бу эцн Азярбайъан халгы щеч вахт олмадыьы кими эянъ вя енержили президенти Илщам Ялийевин ятрафында сыхъа бирляшмишдир. Нефт мцгавиляляри, Бакы-Тбилиси-Ъейщан ихраъ нефт бору кямяринин Азярбайъан сащясинин ишя салынмасы, республика игтисадиййатынын инкишафы, юлкя ящалисинин рифащынын йцксялмяси, милли орду цзяриндяки щяртяряфли гайьы вя онун дюйцш габилиййятинин мющкямляндирилмяси, демократик ислащатлар, вятяндаш ъямиййятинин йарадылмасы, гачгынларын дурумунун йахшылашдырылмасы – бцтцн бунлар эянъ Азярбайъан дювлятинин суверенитетинин мющкямлянмясиня, онун мцсбят имиъинин артмасына имкан йарадыр. Азярбайъан ордусу Азярбайъан президенти, республика Силащлы Гцввяляринин Али Баш Команданы ъянаб Илщам Ялийевин ямри иля гаршысындакы вязифяни йериня йетирмяйя – Азярбайъан торпагларыны ермяни тяъавцзкарларындан азад етмяйя вя Азярбайъанын ярази бцтювлцйцнц бярпа етмяйя щазырдыр.
|